የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ (NBE) ሁለት የውጭ የባንክ ተቋማት ነባር ባንኮችን ከመግዛት ወይም ድርሻ ከመውሰድ ይልቅ ከመነሻው አዲስ የባንክ ሥራ ለመጀመር በሚያስችለው “የግሪንፊልድ ኢንቨስትመንት” ወደ ሀገሪቱ የባንክ ዘርፍ ለመግባት በይፋ ማመልከታቸውን አረጋግጧል።
ሆኖም ባንኩ የሁለቱን አመልካች ባንኮች ስም በይፋ አላሳወቀም።
ካፒታል ጋዜጣ የብሔራዊ ባንክ የቁጥጥር ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር የሆኑትን ፍሬዘር አያሌውን ጠቅሶ እንደዘገበው በአሁኑ የሁለቱ ባንኮች ማመልከቻ እየተገመገመ ነው።
ሁለቱም ተቋማት ሙሉ በሙሉ በውጭ ባለቤትነት የሚመራ አዲስ የባንክ ሥራ ለመጀመር የግሪንፊልድ አማራጭን መርጠዋል።
የኢትዮጵያ የባንክ ዘርፍ ከ1975 ጀምሮ ለውጭ የንግድ ባንኮች ዝግ ነበር። በወቅት የደርግ መንግሥት ባንኮችን ወርሶ ነበር። ደርግ ከወደቀ በኋላ በ1994 የግል የአገር ውስጥ ባንኮች እንዲቋቋሙ ቢፈቀድም፣ የውጭ ተሳትፎ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ተከልክሎ ቆይቷል።
ይህ ገደብ በ2023 የተደነገገው የብሔራዊ የክፍያ ሥርዓት አዋጅ የዲጂታል ክፍያ አገልግሎቶችን ለውጭ ኢንቨስትመንት በመክፈት መለወጥ ጀመረ። ዋናው ለውጥ ግን ፓርላማው በታኅሣሥ 2024 የባንክ ሥራ አዋጅ ቁጥር 1360/2017 በማጽደቁ የመጣ ሲሆን፣ ይህም ለ50 ዓመታት ገደማ የነበረውን የውጭ ተሳትፎ እገዳ እንዲያበቃ አድርጓል። አዋጁም ከመጋቢት 2025 ጀምሮ ተግባራዊ ሆኗል።
በአዲሱ የሕግ ማዕቀፍ መሠረት የውጭ ባንኮች ሙሉ ወይም ከፊል ባለቤትነት ባላቸው ንዑስ ተቋማት፣ ቅርንጫፎች ወይም በነባር የሀገር ውስጥ ባንኮች ድርሻ በመግዛት ወደ ኢትዮጵያ መግባት ይችላሉ። እንዲሁም ለግንኙነት፣ ለግብይት እና ለገበያ ጥናት የሚያገለግሉ የውክልና ቢሮዎችን መክፈት ይችላሉ። እነዚህ ቢሮዎች ግን ዋና የባንክ ሥራዎችን ማከናወን አይችሉም።
አዲሱ የቁጥጥር ሥርዓት ከሰኔ 2025 ጀምሮ ተግባራዊ ቢሆንም፣ እስከ መስከረም 2026 ድረስ ምንም የውጭ የንግድ ባንክ በኢትዮጵያ ሥራ አልጀመረም። ፍሬዘር አያሌው እንደገለጹት፣ ዓለም አቀፍ ባንኮች ኢትዮጵያ ውስጥ ገብተው ስራ ከመጀመራቸው በፊት የገበያ ጥናት፣ የአደጋ ግምገማ እና የውስጥ ማጣራት ሥራዎችን እያከናወኑ ነው።
ብሔራዊ ባንኩ የረጅም ጊዜ ቁርጠኝነት፣ ጠንካራ የካፒታል አቅም እና የቴክኒክ እውቀት ያላቸውን ስትራቴጂካዊ የውጭ ባለሀብቶች እየፈለገ ነው። ተቆጣጣሪው ተቋም ከቻይና፣ ህንድ እና ቬትናም ከመሳሰሉ ታዳጊ ገበያዎች ልምድ በመውሰድ ዓለም አቀፍ የሥራ ልምዶችን ከፋይናንስ መረጋጋት ጋር ለማመጣጠን ሞክሯል።
ከሁለቱ የግሪንፊልድ ማመልከቻዎች በተጨማሪ፣ በርካታ ዓለም አቀፍ ባንኮች ከኢትዮጵያ የፋይናንስ ተቋማት ጋር የድርሻ ሽርክና ለመፍጠር የሚችሉበትን አማራጭ በመመርመር ላይ መሆናቸው ተገልጿል።
የውጭ ባለቤትነት ገደቦች
አዲሱ የሕግ ማዕቀፍ የውጭ ባለቤትነት ላይ ገደቦችን ይጥላል። እንደ ዓለም አቀፍ ባንኮች እና የልማት ፋይናንስ ተቋማት ያሉ ስትራቴጂካዊ የውጭ ባለሀብቶች በአንድ የኢትዮጵያ ባንክ የተመዘገበ ካፒታል እስከ 40 በመቶ ድረስ ድርሻ መያዝ ይችላሉ። ሌሎች የውጭ ሕጋዊ አካላት እስከ 10 በመቶ ድረስ የተገደቡ ሲሆን፣ የውጭ ግለሰቦች ደግሞ በብሔራዊ ባንኩ መመሪያ መሠረት ከ7 እስከ 10 በመቶ ድረስ ድርሻ ሊይዙ ይችላሉ። በአንድ የኢትዮጵያ ባንክ ውስጥ ያለው አጠቃላይ የውጭ ባለቤትነት ግን ከ49 በመቶ መብለጥ አይችልም።
እነዚህ ገደቦች በባለሀብቶች መካከል ክርክር ፈጥረዋል። ለምሳሌ፣ የኬንያው KCB Group ከስትራቴጂካዊ ባለሀብት የድርሻ ገደብ ነፃ መደረግ የግዢ እድሎችን የበለጠ ማራኪ እንደሚያደርግ ገልጿል። ሆኖም እንዲህ ያለ ልዩ ፈቃድ ለመስጠት በአዋጁ መሠረት የብሔራዊ ባንኩ ፈቃድ ያስፈልጋል።
ብሔራዊ ባንኩ አንድ የውጭ ባንክ የሀገር ውስጥ ባንክን ሙሉ በሙሉ እንዲገዛ ሊፈቅድ ይችላል። ይህ በተለይ የፋይናንስ መረጋጋትን ለመጠበቅ ወይም ችግር ያጋጠመውን ባንክ ለማዳን የሚረዳ ከሆነ ሊፈቀድ ይችላል።
በኢትዮጵያ ንዑስ ባንክ ወይም ቅርንጫፍ የሚያቋቁሙ የውጭ ባንኮች ቢያንስ 5 ቢሊዮን ብር ካፒታል ሊኖራቸው ይገባል። ይህ ካፒታል በተፈቀደ የውጭ ምንዛሪ ሙሉ በሙሉ የተከፈለ መሆን አለበት።
