“ለምለም እና ቀዝቃዛ” ተብላ በታሪክ የምትታወቀውና ከባህር ጠለል በላይ በ2,355 ሜትር ከፍታ ላይ የምትገኘው ዋና ከተማችን አዲስ አበባ፣ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በተለይም በቀትር እና በከሰዓት በኋላ ሰዓታት ላይ ከዚህ ቀደም ተለማምዳው የማታውቀውን ከፍተኛ የሙቀት መጠን እያስተናገደች ይገኛል። የከተማዋ ነዋሪዎች የክረምት ወቅት እየተጠጋ ቢሆንም ከጊዜው አልባሳት ወጥተው ቀለል ያሉ ልብሶችን እንዲመርጡ፣ ጃንጥላን የዕለት ተዕለት አጋዥ እንዲያደርጉና ጥላ ፍለጋ እንዲንከራተቱ ያስገደደው ይህ ወቅታዊ የሙቀት መጨመር (Daytime Temperature Rise) በአሁኑ ወቅት የብዙዎች መነጋገሪያ አጀንዳ ሆኗል።
ወቅታዊ መረጃዎች እንደሚያሳዩት በአዲስ አበባ ያለው የአየር ንብረት መዛባት ስጋት (Climate Change Severity Score) በከፍተኛ ደረጃ ላይ የሚገኝ ሲሆን ካለፉት 16 ዓመታት አማካኝ መረጃ ጋር ሲነፃፀር የአየር ሁኔታው መበላሸቱን እና የሙቀት መጠኑ በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ መምጣቱን ያሳያል።
ዓለም አቀፍ ቀውስ እና የአካባቢ ጥበቃ ሚዛን
በአዲስ አበባ እየታየ ያለው የሙቀት መጨመር ከከተማዋ የውስጥ ልማት ይልቅ በአህጉራዊ እና ዓለም አቀፋዊ የአየር ንብረት መዛባት (Global Climate Change) የመጣ ቀጥተኛ ውጤት ነው።
1. መንስኤዎች (The Causes)
- ዓለም አቀፍ የግሪንሃውስ ጋዝ ልቀት፦ በበለጸጉት ሀገራት ሳቢያ በከባቢ አየር ውስጥ የሚመነጨው የበካይ ጋዝ መጠን መጨመር መላውን የምሥራቅ አፍሪካ ቀጣና እያጋለው ይገኛል።
- የቀጣናው አልኒኞ (El Niño) እና የአየር ሁኔታ መዛባት፦ በምሥራቅ አፍሪካ በተደጋጋሚ የሚከሰቱት የዝናብ ወቅቶች መዛባት እና የድርቅ ዑደቶች በከፍተኛ ቦታዎች ላይ ባሉ ከተሞች ጭምር የቀን ሙቀትን ከፍ እንዲል አድርገውታል።
- ታሪካዊ የኮንክሪት ክምችት (Legacy Urbanization)፦ ባለፉት አስርት ዓመታት የተገነቡት የፎቅ ስብስቦች እና የአስፋልት መንገዶች የፀሐይን ሙቀት በቀን ውስጥ አምቀው የመያዝ (Urban Heat Island Effect) ተፈጥሮአዊ ባህሪ አላቸው።
2. ውጤቶች (The Effects)
- በሰዎች ጤና እና ምቾት ላይ የሚደርስ ጫና፦ ከፍተኛ የቀትር ሙቀት የሰውነት ፈሳሽን በማድረቅ (Dehydration) ለራስ ምታት እና ለድካም ስሜት ይዳርጋል። በተለይ በእግር የሚጓዙ እና ክፍት ቦታ ላይ የሚሰሩ ዜጎችን በእጅጉ እየጎዳ ይገኛል።
- የውሃ አቅርቦት፦ የሙቀት መጨመሩ የውሃ ትነትን ስለሚጨምር የውሃ ማጠራቀሚያዎች ላይ ተፅዕኖ ያሳድራል።
- የከተማ ውበት እና የስነ-ምህዳር መነቃቃት ፍላጎት፦ ይህ የሙቀት መጋል ከተማዋ እራሷን የምታቀዘቅዝበትን የተፈጥሮ ስነ-ምህዳር በአስቸኳይ እንድትገነባ ትልቅ ግፊት ፈጥሯል።
የሳይንቲስቶች ማብራሪያ
የአየር ንብረት ተመራማሪዎች እና የሜትሮሎጂ ባለሙያዎች እንደሚገልጹት የአዲስ አበባ የአየር ጠባይ ከዓመት ዓመት እያሳየ ያለው ለውጥ ትኩረት የሚሻ ነው።
በአየር ንብረት ጥናት ዙሪያ የሚሰሩት ዶ/ር ሙሉጌታ አሰፋ (የአየር ንብረት ሳይንቲስት) ሁኔታውን ሲያስረዱ፦
“… በተለይ ባለፉት ጥቂት አስርት ዓመታት ውስጥ የተመዘገቡ መረጃዎች እንደሚያሳዩት የከተማዋ ዓመታዊ ከፍተኛ የሙቀት መጠን (Annual Maximum Temperature) በየአስርት ዓመቱ በአማካይ በ0.36 ዲግሪ ሴልሺየስ እያደገ መጥቷል። ይህ በዋናነት ‘የከተማ የሙቀት ደሴት’ (Urban Heat Island Effect) በሚባለው ሳይንሳዊ ክስተት የተነሳ ነው። ከተማዋ በኮንክሪት እና በአስፋልት ስትወረር ሙቀትን መልሳ የማንጸባረቅ አቅሟ ይቀንሳል። ይህ በቀጣይም ከተማዋን የአረንጓዴ ልማት ስራዎች ላይ በስፋት እንድትሰራ ካላስገደዳት በቀር የሙቀት ስጋቱ ይበልጥ ሊጨምር ይችላል።”
የኢትዮጵያ ሜትሮሎጂ ኢንስቲትዩትም በቅርቡ ባወጣቸው ሳምንታዊ ትንበያዎች በአገሪቱ ዝቅተኛ ቦታዎች ላይ የሙቀት ስጋት (Heat Stress) እየታየ መሆኑን እና ይህም ሁኔታ በተዘዋዋሪ በከፍተኛ ቦታዎች ላይ ባሉ ከተሞች ጭምር የቀን ሙቀትን ከፍ እንዲል እያደረገው መሆኑን አመልክቷል።
የዓለም አቀፍ ሜትሮሎጂ ድርጅት (WMO) በ2023 ባወጣው “State of the Climate in Africa” ሪፖርት መሰረት ከሰሃራ በታች ያሉ የአፍሪካ ሀገራት ለዓለም አቀፉ በካይ ጋዝ ልቀት ያላቸው አስተዋፅኦ ከ4% በታች ቢሆንም የአየር ንብረት መዛባቱ ግን በቀጣናው ላይ እጅግ ከባድ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጉዳት እያደረሰ ይገኛል።
የተባበሩት መንግስታት የአካባቢ ጥበቃ ፕሮግራም (UNEP) ባወጣው መረጃ ደግም ኢትዮጵያ በአረንጓዴ ልማት እና በታዳሽ ኃይል (Eco-friendly Energy) አጠቃቀም ረገድ የምስራቅ አፍሪካ ግንባር ቀደም ተምሳሌት መሆንዋን ገልጿል። በተለይም ከተማዋን በአረንጓዴ መልክዓ-ምድር የመሸፈን ስራ የአየር ሙቀትን ለመቀነስ (Microclimate cooling) አስተዋፅኦ እንዳለው ድርጅቱ አረጋግጧል።
የከተማዋ ነዋሪዎች የአየሩ ሁኔታ በእለት ተእለት ህይወታቸው ላይ ያመጣውን ተፅዕኖ በተለያየ መንገድ ይገልጹታል።
በመገናኛ አካባቢ በታክሲ ረዳትነት የሚሰራው ወጣት ናሆም በቀለ የአየሩን መጋል እንዲህ ይገልጻል፦
“በፊት ከቀኑ 6:00 እስከ 8:00 ሰዓት ባለው ጊዜ ታክሲ ውስጥ መሆን አይከብድም ነበር። አሁን ግን መኪናው ውስጥ ያለው ሙቀት ልክ እንደ ዳቦ መጋገሪያ ምድጃ ነው የሚሆነው። ተጓዦችም እረፍት ያጣሉ፣ እኛም ራሳችንን ያዞረናል። ውሃ እየጠጣን ለመቋቋም እንሞክራለን ግን ሙቀቱ በጣም አስፈሪ እየሆነ መጥቷል።”
በቂርቆስ ክፍለ ከተማ ነዋሪ የሆኑት ወይዘሮ አስቴር ደመቀ (የ62 ዓመት አረጋዊት) በበኩላቸው የአየሩን መለዋወጥ ከድሮው የአዲስ አበባ ትውስታቸው ጋር ያነጻጽሩታል፦
“እኛ ድሮ አዲስ አበባን የምናውቃት ሁልጊዜም ብርድ እና ዝናብ የሚበዛባት ከተማ አድርገን ነበር። ካፖርት ወይም ጃኬት ሳይለብሱ መውጣት አይታሰብም ነበር። አሁን ግን እግዚአብሔር ያሳያችሁ፣ እኩለ ቀን ላይ ጃንጥላ የምንይዘው ከዝናብ ለመጠለል ሳይሆን ከፀሐዩ ቃጠሎ ለመሸሸግ ሆኗል። አየሩ ሙሉ በሙሉ ተቀይሯል።”
የአዲስ አበባ የቀን ሙቀት መጨመር ከተማዋ ከፊቷ የተደቀነባትን የአየር ንብረት ፈተና በግልጽ የሚያሳይ ማሳሰቢያ ነው። ከተማዋን ወደ ቀድሞ ልምላሜዋ እና ቅዝቃዜዋ ለመመለስ አሁን እየተሰሩ ያሉትን የአረንጓዴ ኮሪደር ልማቶች እና የከተማ ደን ጥበቃ ስራዎችን አጠናክሮ ማስቀጠል፣ የህንጻ ግንባታዎችን ከአየር ንብረት ጋር ተስማሚ ማድረግ (Green Architecture) እና የበካይ ጋዝ ልቀትን መቀነስ የወደፊት የህልውና ጉዳይ ነው።
